داستان هولناک جام طلایی حسنلو
از زمان کشف جام طلای حسنلو، برخلاف نقوش و حکاکیهای آن، از داستان هولناک نهفته در پس این جام زیبا کمتر صحبت شده است
سه سرباز بهخوبی میدانستند وقت چندانی باقی نمانده است. دژ حسنلو به محاصرهی دشمن درآمده بود. سربازان وارد ساختمان خزانه شدند و تمام آثار گرانبها و ارزشمند ازجمله جام طلایی بسیار نفیس، استوانهی سنگی با سرپوشی از طلا، تندیسی عاجی و قبضهی شمشیری از مِفرغ را برداشتند. بااینحال، وقتی از پلکان چوبی بالا میرفتند، دیوارها و سقف ساختمان طعمهی حریق شد و کاملا فروریخت و سربازان بههمراه گنجینه زیر خروارها خاک و خاکستر دفن شدند. آنها همانطور برای سههزار سال دستنخورده باقیماندند تا سرانجام در سال ۱۳۳۶ کشف شدند.
وقتی خبر کشف بقایای اسکلتهای سربازان، بهویژه جام طلای حسنلو، بهدست مطبوعات رسید، طبق معمولِ کشفهای باستانی، هیاهویی بهپا شد و روزنامههای سرتاسر دنیا اخبار اکتشافات تپهی حسنلوی ایران را پوشش دادند ولی در میان این هیاهوی رسانهای و پوششهای خبری گسترده، کسی به سربازان و هویت آنان توجهی نمیکرد. آیا آنها قهرمانانی بودند که شجاعانه از دژ محافظت کرده بودند و میخواستند گنجینههای شهر را پیش از افتادن بهدست دشمنان نجات دهند یا جنگجویانی از قبایل بیگانه بودند که پس از قتلعام اهالی شهر منازل و معابد را غارت کرده بودند؟
مایکل دانتی، باستانشناس دانشگاه بوستون در آمریکا، تحقیقات گستردهای برای روشنشدن ماجرای این سربازان و دیگر اجساد یافتهشده در ویرانههای حسنلو انجام داده است. دانتی عقیده دارد شکوهِ جام طلای حسنلو بسیار کمتر از گزارشهایی است که مطبوعات در زمان کشفش اعلام میکردند و ماجرای واقعی این جام پر از شقاوت و آدمکُشی است.
شواهد حاکی از آن بود حملهای غافلگیرانه موجب فروپاشی شهر و دژ حسنلو شده است. بقایای اجساد بسیاری از ساکنان شهر در حالی پیدا شد که بسیاری سرشان قطع یا ضربات سنگینی به سرشان وارد شده بود و برخی دست و پا نداشتند و دستکم یک نفر هم کاملا از وسط دو شقه شده بود. بررسیهای باستانشناسان نشان داد اکثر قربانیان زنان و کودکان و افراد مسن بودند که ظاهرا مهاجمان نمیتوانستند آنها را بهعنوان برده بهاسارت بگیرند؛ بههمیندلیل، با بیرحمی تمام قتلعامشان کردند. دانتی عقیده دارد قتلعام بزرگ رخداده در این دژ باستانی برای پاککردن هویت مردمان و زهر چشم گرفتن از بازماندگان بوده است.
او معماری خشتخام تپهی حسنلو را به ساختمانهای مستحکم خشتی ساختهشده در جنوبغربی آمریکا بسیار شبیه میداند. بااینحال، باتوجهبه آنکه در ساخت سقف و کف و ستونهای بناهای دژ حسنلو از حصیر و الوار و تیر چوبی استفاده شده، کاملا مستعد حریق بودند. بقایای قربانیان نگونبخت که بهمرور باستانشناسان کشف میکردند، از اتفاقی هولناک خبر میداد. درحقیقت، این بقایای باستانی به قدری هولناک بودند که دانتی میگوید بسیاری از دانشجویانِ همراه باستانشناسان حرفهای در حفاریها عنوان کردند تا مدتها کابوسهای ترسناکی میدیدند.
بااینهمه بهسبب کمبود منابع مکتوب، اطلاعات زیادی از ساکنان حسنلو و مهاجمان بیرحم آن دراختیار نداریم. چنانکه ایرن جی. وینتر، مورخ آمریکایی، در مقالهای نوشت: هیچ مدرک مکتوبی از تپهی حسنلو وجود ندارد که بتواند هویت ساکنان را ثابت کند. ما نه از نام باستانی محل، نه ولایت متعلق به آن، نه وابستگیهای زبانی یا قومی آن و نه قبل از آن و دورهی مدنظرمان اطلاعی نداریم.
این سربازان کِه بودند؟
آیا نقوش بسیار ظریف حکاکیشده روی بدنهی جام طلای حسنلو میتواند در حل معمای حسنلو به باستانشناسان کمک کنند؟ این نقوش نشانگر باورهای مذهبی اسطورهای ساکنان باستانی حسنلو هستند و محققان و مورخان تفسیرهای زیادی از آنها ارائه کردهاند و ریشهی این نقوش را در سنن اورارتویی یا هوریانی یا هندواروپایی دانستهاند. بااینحال، مهر ۱۳۹۳ دانتی پژوهشی در نشریهی «آنتیکوئیتی» منتشر و در آن بیان کرد سه جنگجوی پیداشده بههمراه جام طلا احتمالا مهاجمانی بودند که از پادشاهی اورارتو به منطقه اعزام شده بودند
از متون تاریخی چنان برداشت میشود پادشاهی اورارتو که پایتختش در آرزاشکون و بعدا توشپا (هر دو در ترکیه امروزی) قرار داشت، در آن روزگار به بیرحمانهترین شکل ممکن درصدد گسترش قلمرو خود در نواحی اطراف تپهی حسنلو بود. از شواهد چنین برمیآید مدتی پس از تخریب دژ، دیواری مستحکم به سبک اورارتویی برفراز ویرانههای حسنلو ساخته شد؛ به همین دلیل، دانتی عقیده دارد این سه نفر نمیتوانستهاند حین سقوط شهر و کشته یا اسیرشدن بسیاری از مردم و طعمهی حریقشدن دژ، به فکر نجات اشیای گرانبهای شهر بوده باشند.
🧿بمناسبت ۲۳ مرداد سالروز کشف قیزیل جام حسنلو
2 Replies to “داستان جام طلایی حسنلو”